BJØRN EGIL FLØ

Kva er motstanden mot Bovaer blant norske bønder eigentleg uttrykk for?

Om Tine og resten av bondeeliten innanfor jordbrukets jarntriangel vel å lese bønder og forbrukarar sin skepsis til metanhemmaren Bovaer einast som eit uttrykk for irrasjonell teknologifrykt trolla ut på sosiale media frå kjellarleilegheiter, så gjer dei ikkje berre seg sjølv ei bjørneteneste, men svekker også jordbrukets sjans til å redusere sektorens klimabelastning.

Skepsisen mange ber på er tvert om ein sosialt- og kulturelt meiningsfull respons på korleis teknologi vert opplevd som inngripande i etablerte moralske kategoriar, tillitsforhold, profesjonelle identitetar og maktstrukturar.

Produsert risiko

For meg er Bovaer eit praktdøme på det den tyske sosiologen Ulrich Beck snakka om då han hevda at «moderne samfunn i aukande grad vert dominert av ‘produserte risikoar’» – med det meinte han risikoar skapt av teknologiske og industrielle intervensjonar som er usynlege, abstrakte og vanskelege å vurdere for lekfolk.

Bovaer er eit syntetisk stoff, det påverkar mikrobiologiske prosessar hjå dyra og er kjenneteikna av ein kunnskapsuvisse som ikkje fullt ut kan eliminerast gjennom tradisjonelle risikovurderingar. Derimot vert det hevda å vere trygt innanfor gitte testparameter som – i tilfellet for Bovaer – er parameter som bonden ikkje har innsyn i eller føresetnadar til å forstå.

BJØRN EGIL FLØ

Moderniteten har gjort jordbruket til eit instrument for stat og marknad, men somme bønder vel å gå sin eigen veg.

I DET EG SVINGAR ut frå gardsplassen og ser bonden i bakspegelen stige om bord i traktoren, er det ei setning frå samtala som ikkje slepp taket. «For eg tenkjer ikkje likt med dei», hadde han sagt. Han forklarte at det moderne jordbruket hadde fjerna seg frå jorda. «Det kan knapt kallast jordbruk», meinte han før han la til «snarare er det jordforbruk».

Eg vart ikkje overraska av å høyre ein mjølke- og kornbonde som dreiv tilsynelatande effektivt på indre Østfold hevda at det moderne jordbruket hadde blitt jamt meir forbruk av jord. Eg har høyrt mange bønder uroe seg for utviklinga. Det slit ut bøndene og uttynnar bygdesamfunna og ikkje minst er det øydande på grunnressursen – jorda … molda. Men dei er med på det sjølve, dei driv så effektivt og intensivt dei kan, i von om at det skal gi økonomisk handlingsrom nok til å kunne endre drifta – ja endå livet – når dei berre kjem seg ovanpå. «Men me kjem aldri dit», sa han «dei grev oss berre djupare ned i skiten».

Eg stussa på korleis han nytta me og dei då han snakka og spurte like godt om kva han meinte med at me aldri kjem dit fordi dei grev oss ned. Han meinte den jordbrukspolitiske samtala er dominert av ei sterk forteljing boren fram av ei jordbrukspolitisk elite. Også det har eg høyrt før, eg har høyrt bønder snakke om jordbrukets jarntriangel i mange år no. I 2006 teikna ein Budalsbonde opp ein trekant på benkeplata i verkstaden og skreiv landbruksdepartementet i det eine hjørnet, UMB i det andre og Schweigaards gate i det tredje hjørnet. Ja, for som eg sa; dette var i 2006, like etter at den gamle landbrukshøgskulen på Ås vart universitet og fekk uforståelege akronym og før Landbrukets hus fekk adresse Hollendergata.

Innanfor dette triangelet finst dei, altså dei bonden i bakspegelen nett hadde snakka om. Her finst dei som gjer at han og hans yrkesbrør sekk lengre ned i skiten til hardare dei strevar.

BJØRN EGIL FLØ

Reindriftsutøvarane har hatt problem med oss lenge. Dei har sagt at dyra vert stressa, særleg på vintrane og i kalvingsperioda på vårane, då me har ski på beina og held litt større fart og har lengre rekkevidde.

I det siste har miljø-ekspertane også gitt indirekte støtte til reindriftsutøvarane. Ferdselen utset reinen, i alle fall villreinen, for uro, seier dei. Og sjølv DNT må stenge ein sti eller to då, kanskje også ei hytte.

Men også i dei lågare beiteområda, ved innfallsportane, er utfordringane store. Der parkerer me SUV’ane våre, så langt inn i seterdalane me kan kome. I dei sørvendte liene breier me oss ut med andreheimane våre på rekke og rad, og saman trakkar me oss firefelts-stiar inn i fjellet.

For me er slik laga – særleg me som les artiklar med allemannsretten i tittelen – me er sosialliberale individualistar i frie og fleksible middelklassestillingar – slike som kan ta fri når me vil, men som likevel gjer det same som alle våre like og til same tid. I kvar ferier og langhelg reiser me ut av universitetsbyane våre – byane som me alle flytta til då me starta bygge våre tilpassa liv – og no invaderer me fjellområda åt dei som vart igjen. 

Men det var ikkje slik dei tenkte, dei som teikna ned prinsippet om allemannsrettane i landsdelslovene. Dei tenkte at folk trong funksjonelle reglar som sikra sameksistens folk imellom. Reglar som sikra rett til ferdsel – naudsynt beite for krøter og hest langs driftevegar og sleper, nattely, fyringsved og trevirke til reparasjon av slede og båt. Allemannsretten var dåtidas E6, det vaR pit-stoppen,  ladestasjonane og pølsa klokka kvart på to om natta på Dombås.

BJØRN EGIL FLØ

I det eg heng kalveskrotten på vekta svingar ein bil inn på plassen.

–  Ja, dei vert mindre og mindre for kvart år, høyrer eg frå ein eldre mannen i det han set staven framom seg og stig ut av bilen.  

Elleve år har gått sidan sist han sjølv gjekk etter dyr. No har han  korkje kne eller hoft til det lenger, seier han, og det skortar på luft også. Men dragninga mot fjellet og grådyret set framleis sterkt i han. Derfor plar han kome bortom vekta for ein drøs når jegerane kjem for å vege skrotten og levere kort og kjeve.

I det han kjem bortåt vekta fiskar han fram ei gul notatbok frå brystlomma og noterer talet han ser på displayet på vekta.

– Her har eg notert vekta på alle kalvar som har vore vegne her i bygda heilt attende til 1987. I nær 40 år har han bokført vekt og kjevelengde på alle kalvar som har vore tekne ut av valde. Som eit privat lite forskingsprosjekt har han samla data systematisk. Og han har sett kalvevekta gå ned, samstundes som han presiserer at det ikkje betyr at kondisjonen åt dyra nødvendigvis går ned av den grunn. Basert på dei dataa han sjølv har samla inn har han også gjort seg opp meiningar om kva som kan vere årsaka til at det sakte men sikkert ser ut til å bli mindre kalvar.

BJØRN EGIL FLØ

Det som skulle bli den nye kombinasjonsnæringa for småbøndene, enda opp med å einast legge ein ny stein til børa åt dei same bøndene. Den politiske satsinga som kan oppsummerast med dåverande landbruksminister Sponheim sitt gjentekne mantra «ta heile gardens ressursar i bruk» innfridde ikkje løfta sine slik mange hadde vona. Derimot førte det til ei heilt ny forståing av kva utmarka er og kva den også skal vere.

Langt nord i landet ligg det ein dal. Den strekkjer seg frå ein fjordbotn i Nord-Troms og sør-austover mot finskegrensa. Langs dalbotnen svingar elva seg kring sjølvskapte sandmeler som har danna grunnlaget for grøderike jordstykke der bufaste folk kunne så sine fyrste vekstar. Lenge grodde det godt her, brukarane på dei små bruka rydda seg jorder på jamt meir tungbrota mark, alt for å bli større, men likevel vart dei aldri store nok.

Tida gjekk ifrå småbruka her, som så mange andre stadar i landet. Det som før hadde halde dei oppe – kombinasjonen – vart vekk. Det sesongbaserte arbeidet i skogen, til liks med arbeidet på havet, forsvann i visjonen om den løfterike industrialiseringa der spesialisering og effektivisering var det rådande mantra for å auke velferda og betre levekåra. Ein dag gjorde ei maskin jobben for 100 mann i skogen og på havet skrapa trålen botnen under det som ein gong var landets viktigaste distriktsnæring. Jordbruket og bøndene var viktige brikker i moderniseringa av landet. Her transformerte bondekannibalismen mange små til få store, alt under dekke av mantraet; færre, men sterkare. Det baserte seg på ideen om at for å styrke økonomien i jordbruket måtte det bli færre bønder, fyrst då kunne kvar av dei som vart att bli større og produsere meir. Slik skulle det moderne jordbruket byggast.